Su-27 "Flanker"

W wewnętrznym biuletynie Lockheeda opublikowano tekst, w którym autor napisał „Rosjanie będąc dobrymi pilotami myśliwskimi mają do dyspozycji Su-27 i MiG-29, samoloty, które są najbardziej klasycznymi wzorcami w swej klasie. Świat zachodni nie ma takich, ale F-22 będzie bardziej zwrotny niż stanowiący w tej chwili ideal Su-27". To stwierdzenie świadczy o tym, że wszystkie zachodnie wytwórnie konstruujące samoloty myśliwskie porównują uzyskane przez siebie efekty z konstrukcją Su-27, nazywanego na zachodzie „Flankerem" i tworzą je tak by mogły pokonać przyjęty wzorzec.


W momencie skonstruowania samolotu przechwytującego Su-27 (noszącego wewnętrzne oznaczenie T-10, projekt 10 z trójkątnym płatem lub skrzydłem delta) nikt nie byt w stanie przewidzieć skali sukcesu. Prawdę mówiąc we wczesnym etapie rozwoju tego projektu decyzja o wstrzymaniu wszystkich prac kilkakrotnie przy różnych okazjach wisiała na włosku. Kiedy przystępowano do prac projektowych w 1969 r., OKB kierował jeszcze Paweł Suchoj, ale głównym konstruktorem byt Jewgienij Iwanów. Obecny szef OKB Michaił Simonow pełni swoją funkcję od 1975 r. Zespół konstrukcyjny przyjmując założenia do projektu wstępnego zdecydował się na płatowiec o podwójnym usterzeniu kierunku z szeroko rozstawionymi dyszami wylotowymi silników oraz zdecydowanie wydłużonymi do przodu krawędziami natarcia skrzydeł (LERX). Prowadziło to do podejrzeń o kopiowanie rozwiązań z F-14, F-15 lub MiG-29. Nie jest to jednak prawdą. Podobieństwo czterech ówcześnie skonstruowanych samolotów i obecnego YF-17 wynika z jedynego znanego rozwiązania problemów technicznych wspólnych dla tych wszystkich maszyn.


Układ z dwoma statecznikami ułatwiał obsługę wtedy, gdy zastosowano szeroko rozsunięte silniki dla pomieszczenia pocisków podwieszonych jeden za drugim. Byt on korzystny ze względu na to, że dawał niski „przekrój radarowy", a dodatkowo chronił jeden silnik przed przypadkowym uszkodzeniem przy uszkodzeniu drugiego. Tego typu rozwiązanie pozwalało na użycie prostych, bardziej efektywnych chwytów powietrza do silników. Duże gabaryty Su-27 umożliwiły pomieszczenie w zbiornikach wewnętrznych znacznej ilości paliwa, która później została jeszcze powiększona przez wykorzystanie przestrzeni powstałej z łagodnego przejścia skrzydto-kadłub. Dla zapewnienia wysokiej zwrotności, samolot skonstruowany był przy założeniu braku naturalnej stabilności podłużnej. Takie rozwiązanie wymuszało zastosowanie układu sterowania fly-by-wire, bazującego na systemie sprawdzonym na eksperymentalnym bombowcu T-4


Pierwszy prototyp Su-27, noszący w Biurze Suchoja oznaczenie T-10-1, wykonał inauguracyjny lot 20 maja 1977 r. w Żukowskim. Na tym oryginalnym ptatowcu oznaczonym w kodzie NATO „Flanker -A" odnotowano wiele dotkliwych niedostatków związanych z występowaniem flatteru oraz problemów konstrukcyjnych w układzie sterowania, które doprowadziły do dwóch śmiertelnych wypadków. Na te kłopoty nałożyło się również niedotrzymanie wymagań związanych z niektórymi osiągami. Doprowadziło to do całkowitego przekonstruowania sąmolotu.


W rezultacie powstały, w całości zbudowane w OKB, dwa nowe prototypy oznaczone T-10-7 i T-10-8, które później jako typ oznaczono T-1 OS. Kiedy nowa konfiguracja została dostrzeżona przez Zachód, samolot uzyskał kod NATO „Flanker -B". Pozostałe „Flankery- A" znalazły zastosowanie w eksploatacji jako stanowiska badawcze dla wyposażenia, silników i awioniki, co znacznie przyczyniło się do minimalizacji opóźnienia wejścia samolotów do eksploatacji. Nowe skrzydło miało całkowicie nowatorską konstrukcję. Wewnętrzne klapy i klasyczne lotki zostały zastąpione przez wprowadzenie klapolotek. Prosto ścięte końcówki skrzydeł wyposażono w wyrzutnie pocisków, które jednocześnie spełniały rolę masy przeciwdziałającej flatterowi. LARX byty udoskonalone tak, by dawały większą siłę nośną. Równocześnie zmieniono profil kadłuba oraz owiewkę kabiny. Stateczniki pionowe podwyższono, zwiększono ich powierzchnię oraz przesunięto je na zewnątrz kadłuba, co zwiększyło skuteczność usterzenia. Powierzchnie spełniające podwójną rolę osłon głównego podwozia hamulców aerodynamicznych, zostały zastąpione przez wprowadzenie hamulca aerodynamicznego zamocowanego zawiasowo na górnej powierzchni kadłuba. Rozwiązanie to jest identyczne z F-15. Grzbietowa część kadłuba została zdecydowanie przedtużona i w jej stożkowatej końcówce umieszczono spadochron hamujący oraz wyrzutnie flar i zasobników zakłócających. Oblot pierwszego T-1 OS odbyt się 20 kwietnia 1981 r., a dokonał go ponownie Wtadimir Iliuszyn.


W jego wyniku stwierdzono, że pomimo rozwiązania szeregu pierwotnych problemów konstruktorzy mieli jeszcze wiele do zrobienia. W czasie gdy kończono prace nad przekonstruowaniem T-10S, rola, jaką wyznaczono Su-27, rozciągnęła się również na spełnianie zadań eskortowych dla bombowców taktycznych i szturmowych, utrzymanie przewagi w powietrzu daleko od własnych baz lotniczych, wykonywanie głęboko za linią frontu nad terenem przeciwnika zadań typu AWACS lub tankowca. Przy okazji tego rozszerzenia zadań samolot uzyskał zabudowane po prawej stronie kadłuba działko Gsz-30-1 ze 150 nabojami. Jeden z prototypów T-iOS odegrał później rolę w uzyskaniu przez Su-27 obecnej pozycji. Odarty z farby, pozbawiony uzbrojenia i wszystkich zbędnych do utrzymania się w powietrzu instalacji, samolot o zmniejszonej w ten sposób masie, pod oznaczeniem P-42 użyty był do ustanowienia serii rekordów prędkości osiągania kolejnych wysokości. W ten sposób odebrano rekordy należące do tej pory do F-15 Streak Eagle, który byt przygotowany do lotów na identycznych zasadach. Zastosowane silniki AL-31F przeszty podobną kurację odchudzającą i pod oznaczeniem R-32 uzyskiwały ciąg statyczny z dopalaniem równy 133,35 kN. Prototyp wersji dwumiejscowej, oznaczony w OKB symbolem T-łOU-1, został oblatany 7 maja 19S5 r. przez Mikołaja Sadownikowa. Miejsce instruktora znajdowało się za fotelem ucznia na lekkim podwyższeniu. Obydwa przykryte byty jedną wspólną owiewką. Zwiększenie wymiarów kadłuba spowodowało konieczność niewielkiego podwyższenia stateczników pionowych. W odróżnieniu od MIG-29UB, dwumiejscowy Su-27UB (znany w NATO jako „Flanker - C") od początku byt pomyślany jako samolot dysponujący pełnymi własnościami bojowymi i dlatego miał zabudowane pełne wyposażenie sterowania uzbrojeniem oraz radar. Wzrost masy samolotu i wytworzonego przez niego oporu tylko nieznacznie wpłynął na osiągi i zasięg tej wersji. Do 1987 r. „Flanker" był znany na Zachodzie tylko ze skrótowych informacji telewizji rosyjskiej oraz ze zdjęć satelitarnych ujawnionych przez Departament Obrony USA. Od stycznia 1987 r. myśliwce Szwecji i Norwegii odnotowały obecność tego samolotu nad akwenem Morza Północnego i Bałtyku.


Stało się to okazja dla analityków NATO do uzyskania wielu zdjęć nowego samolotu przechwytującego, ale nie dostarczyło niezbędnych danych technicznych. Jedna z najbardziej znaczących ujawnionych nowości dotyczących samolotu była możliwość przenoszenia do 10 pocisków klasy powietrze - powietrze. Uzbrojenie mogło się składać z czterech R-73 (AA-11 „Archer") naprowadzających się na źródło podczerwieni, zabudowanych na wyrzutniach na końcówkach skrzydeł i zewnętrznych węzłach podskrzydłowych oraz sześciu pocisków średniego zasięgu R-27 (AA-10 „Alamo") przenoszonych pomiędzy chwytami silników, pod chwytami powietrza do silników i na wewnętrznych węzłach podskrzydłowych. Skuteczność zastosowania pocisków krótkiego zasięgu jest zdecydowanie zwiększona przez zastosowanie celownika umieszczonego na hełmie pilota. Daje to możliwość odpalenia pocisku w kierunku celu, który nie znajduje się na przedłużeniu osi samolotu. Równie imponujący jak uzbrojenie był zasięg samolotu. Przy braku możliwości tankowania w powietrzu samolot mógł operować nad wymienionymi akwenami bazując na stałe na półwyspie Kola.


Posiadane zdjęcia ujawniły również niezbicie istnienie czujnika opto-elektronicznego w szklanej kuli znajdującej się przed wiatrochroncm w osi samolotu. Czujnik taki zezwala na: celowanie przy obserwacji ruchu celu w zakresie promieniowania podczerwonego szczególnie przy położeniu celu w bok od samolotu, określenie odległości od celu hardziej dokładnie niż przy użyciu radaru, a co najważniejsze pozwala wykryć cel bez żadnej emisji promieniowania. Dzięki temu pilot Su-27 dysponuje dużymi możliwościami bojowymi przy jednoczesnym obniżeniu zagrożenia zdradzenia własnej pozycji przez użycie radaru, tak aby z myśliwego nie stał się zwierzyną.


W 1989 r., rok po prezentacji MiG-29 na wystawie w Farnborough, Su-27 miał swoją premierę podczas Salonu Paryskiego. Zwrotność samolotu pozbawiła wielu obserwatorów i analityków złudzeń co do własnej przewagi nad możliwościami rosyjskiego lotnictwa. Su-27 i Su-27UB wykonały nie tylko wcześniej widziany na MiG-29 ślizg na ogon, ale dodały do tego manewru coś od siebie - Kobrę Pugaczewa. Manewr został tak nazwany dla upamiętnienia pierwszego wykonawcy tej figury. Polega on na dynamicznym zwolnieniu, w czasie którego gwałtownie zadarty nos samolotu, dochodzi do pionu (czasami nawet dalej), a później wraca do poziomu, podczas gdy samolot ciągle leci do przodu. Przypomina to ruch atakującego węża. Prędkość początkowa wynosi około 425 km/h. Samolot zmniejsza prędkość o 110 km w ciągu sekundy i po manewrze dysponuje prędkością około 148 km/h.


Manewr taki demonstruje zdolność odchylenia chwilowego dziobu samolotu od osi dla odpalenia rakiety lub oddania serii z działka pokładowego albo ostatecznej metody uniknięcia trafienia przez samolot przeciwnika. Odbywa się to jednak kosztem utraty dużej części posiadanej energii. Po prezentacji samolotu w 1989 r., nastąpiła seria pokazów w USA, Wielkiej Brytanii, Dubaju i Singapurze. Su-27 zebrał wiele pochlebnych opinii, ale nie zadecydowały one o gwałtownym napływie zamówień na dostawy. Pierwszym odbiorcą zagranicznym Su-27 byty Chiny. Siły Powietrzne Ludowej Armi Wyzwoleńczej odebrały w latach 1991/92 24 myśliwce Su-27SK oraz dwumiejscowe szkolno-tre-ningowe Su-27 UBK. Następna seria 24 samolotów dotarta do Chin w latach 1995/96. Podpisany w 1996 r. kontrakt pozwala Chinom na budowa na podstawie licencji do 100 samolotów Su-27. Drugim z kolei odbiorcą Su-27 był Wietnam, który zakupił sześć maszyn Su-27SK/UBK. Su-27 był prezentowany i oferowany również innym potencjalnym odbiorcom m.in. Indiom, Finlandii, Iranowi, Malezji a nawet Australii. Pojawiły się też doniesienia, że LJSA chce zakupić 20 samolotów do prowadzenia treningu w walkach z pozorowanym przeciwnikiem.


Pomimo tego że u podstaw powstania Su-27 leży jego przeznaczenie do zadań przechwytujących w ramach działania Wojsk Obrony Powietrznej, to powstały samolot dysponuje również możliwościami przeprowadzania podstawowych ataków na cele naziemne. Maszyna nic Jest jednak przystosowana do prowadzenia ataku na cele naziemne z użyciem pocisków sterowanych radiolokacyjnic, laserowo lub telewizyjnie, ale istnieje możliwość podwieszenia pod skrzydłami różnych rodzajów bomb, zasobników z napalmem i kaset z niekierowanymi pociskami rakietowymi. W czasie ataku na cele naziemne i wykonywania zadań jednostek obrony powietrznej samolot może przenosić na końcówkach skrzydeł zasobniki zakłócania radioelektronicznego Sorhtsyja zamiast wyrzutni pocisków klasy powietrze - powietrze. Prawdopodonie jednak Su-27 nie jest przystosowany, w odróżnieniu od MiG-29, do przenoszenia uzbrojenia nuklearnego RN-40 o sile rażenia równej 30 kT.


Pierwszy samolot pochodny od Su-27 to Su-27P oraz Su-27PU (później znany jako Su-30). Byty to odpowiednio jedno i dwumiejscowe warianty samolotu przechwytująccgo wyposażonego w układy tankowania w powietrzu. Maszyny przystosowano do wypełniania zadań podczas długotrwałych lotów. Załogę Su-27PU stanowi dwóch pilotów. Może on jednak być przystosowany do wypełniania zadań punku dowodzenia lub mini-AWACS. W tych przypadkach tylne stanowisko zajmowane Jest przez koordynatora walki. Pod wpływem nacisków na produkcję samolotu bardziej wszechstronnego (specjalnie na potrzeby eksportowe) samolot Su-30 został wyposażony w możliwość prowadzenia ataku na cele naziemne. W wersji eksportowej nosi on oznaczenie Su-30M i Su-30MK. W 1996 r. ogłoszono, że Indie podpisały kontrakt na zakup 40 Su-30MK - samolotów szturmowych dalekiego zasięgu. Prototypowy samolot w wariancie Su-30 MKI zbudowany w Rosji został oblatany w lipcu 1998 r. Pierwszy z indyjskich Su-30 został dostarczony do Eskadry Nr 24 (zastępując MiG-21bis) w marcu 1997 r. Przewiduje się, że dostawy Su-30 MK zostaną zakończone do 200U r., a do końca 2007 r. nastąpi pełna modyfikacja sprzętu do standardu Su-30 MKI. Indie uruchomiły również produkcję własnych Su-30.


W czerwcu 1997 r. Indonezja ogłosiła chęć zakupu 12 Su-30MK po tym, jak USA wycofały się z dostaw F-16. Była to część większego zamówienia na dostawy sprzętu wojskowego z Rosji. Załamanie gospodarki państw Dalekiego Wschodu stawia realizację tego zamówienia pod znakiem zapytania. Kilka innych państw, w tym również Grecja, rozważa zastosowanie w swych arsenałach Su-30 Jako samolotu szturmowego o dalekim zasięgu. Su-27 od wejścia do służby jest obiektem stałej modyfikacji. Na samolocie testowano układ tankowania w locie oraz użycie zasobników do zasilania paliwem innego samolotu. Samolot wyposażono również w silnik z dyszą o sterowanym wektorze ciągu. Produkowano też Su-27 z przednim ruchomym płatem - układ kaczka - co doprowadziło do poprawienia charakterystyk startu i lądowania, podwyższenia własności manewrowych i obniżenia oporów wynikających z wytrymerowania samolotu. Zmodyfikowany w ten sposób samolot wykonał swój pierwszy lot w maju 1985 r. Od pierwszego lotu T-10-24, wszystkie następne Su-27 posiadały układ kaczki i miały możliwość uzupełniania paliwa w czasie lotu. Pierwszym z tych samolotów był Su-33 (poprzednio Su-27K), który wzbił się w powietrze 17 sierpnia 1987 r. jako pokładowy samolot przechwytujący. Miał on uzupełnić skład skrzydła wielozadaniowych samolotów uderzeniowych MiG-29K stanowiących wyposażenie nowych lotniskowców ZSRR. Rozpad ZSRR doprowadził do podjęcia decyzji o zaniechaniu budowy czwartego z planowanych lotniskowców i zezłomowania rozpoczętego trzeciego. Drugi z lotniskowców (Wariag) był przedmiotem zaciekłych utarczek między Rosją i Ukrainą i nie Jest w tej chwili eksploatowany. Jedynym pływającym lotniskowcem został Admirał Kuzniecow (poprzednio znany pod nazwą Tbilisi). Istnieje przeświadczenie, że Su-33 będzie Jedynym typem używanym przez pułk, mimo tego że samolot ten nie ma w pełni uniwersalnych możliwości i jest na tyle duży, że limituje liczbę egzemplarzy zabieranych na pokład.


Wyposażony w identyczny zespół napędowy Su-35 (poprzednio Su-27M) stanowi próbę produkcji Su-27 drugiej generacji - o podwyższonych własnościach manewrowych i większych możliwościach użycia operacyjnego. Wejście do eksploatacji tego samolotu, posiadającego przedni płat i wyposażonego w poczwórny uktad sterowania cyfrowego fly-by-wire w miejsce potrójnego układu sterowania analogowego, zostało opóźnione przez oczekiwanie na nowy radar i układ sterowania. Zmieniony uktad kierowania ogniem N-011 składa się z nowego radaru (prawdopodobnie podobnego do Fazo-tronu Żuk lub N-010 używanego na MIG-29M) posiadającego zakresy pracy powietrze-powietrze i powietrzc-ziemia. Poza tym ocenia się, że w tylnej owiewce kadłuba znajduje się dodatkowa antena radaru dająca możliwość pełnej obserwacji przestrzeni wokół maszyny oraz umożliwiająca odpalanie pocisków sterowanych radiolokacyjnie „przez ramię". Całość jest połączona z nowym zestawem elektro-optycznym zawierającym laserowy dalmierz oraz laserowy i telewizyjny znacznik celu dla pocisków klasy powictrze-zicmia oraz pocisków sterowanych na podczerwień. W kabinie znalazły się trzy wyświetlacze kolorowe i oddzielny wyświetlacz nawigacyjny. Są one otoczone włącznikami przyciskowymi i nie posiadają możliwości sterowania w systemie HOTAS (ręce na drążku sterowym i dźwigni sterowania silnikami), który znajduje się na rywalizującym M1G-29M. Pierwszy z sześciu prototypów Su-27M odbył inauguracyjny lot 28 czerwca 198(Sr.


Następnym wariantem rozwojowym Su-27 jest Su-32FN (wcześniej błędnie nazywany Su-27IB i Su-27KU). Samolot posiada dwa stanowiska umieszczone obok siebie, układ kaczki i wysięgnik do tankowania w powietrzu. Pierwotnie oceniano, że samolot przeznaczony jest do treningu w lotnictwie morskim, mimo tego że nic posiadał haka ani składanych końcówek skrzydeł. Oznaczenie Su-27IB występujące później w literaturze Suchoja w miejsce Su-27KU świadczy o przeznaczeniu samolotu do wypełniania zadań myśliwsko-hombo-wych. Podczas prezentacji na Salonie Paryskim w 1995 r., samolot był przedstawiany Jako Su-32FN i opisywany Jako szturmowy samolot morski o dużym zasięgu, przewidziany do zastąpienia Su-24 „Fencer". Obecnie plany konstrukcyjne i produkcyjne związane z samolotem nie są znane. Doktad-nie to samo można powiedzieć o Su-34. Pierwszy prototyp Su-34 wystartował w grudniu 1993 r. Kolejne samoloty oznaczono Su-32FN. W pokazach w Farnborough w 1996 r. i ponownie na Salonie Paryskim w 1997 r. Suchoj powtórnie zaskoczył obserwatorów prezentując Su-35 i Su-37 wyposażone w silnik z dyszą o sterowanym wektorze ciągu. Samolot ten noszący numer „711" ponownie rozszerzył repertuar figur akrobacji o „koziołka" (Summersault). W manewrze tym samolot rozpoczyna figurę tak jak w „kobrze", po czym kontynuuje rotację o pełne 360 stopni. Su-37 wykonał pierwszy lot 2 kwietnia 1996 r. i utorował drogę do konstrukcji Su-30MKI wyposażonego w silniki o sterowanym wektorze ciągu. Obecnie wygląda na to, że nic nie jest w stanie zatrzymać rozwoju rodziny samolotów Su-27. Pomimo tego że pierwszy okres rozwoju konstrukcji nie był zbyt dynamiczny, to uniwersalny i łatwo dostępny Su-27 jest teraz agresywnie reklamowany na rynkach zewnętrznych. W ofercie podkreślane Jest wszechstronne użycie samolotu, zależnie od potrzeb odbiorcy. Należy oczekiwać, że już niedługo poza Chinami, Indiami i Wietnamem, na liście odbiorców Su-27 pojawią się i inne państwa.




DANE             Suchoj Su-27 "Flanker" 
KONSTRUKCJA      ZSRR 
TYP              Samolot myśliwski do lotów w każdych 
                 warunkach atmosferycznych 
NAPĘD            Dwa turbinowe ,dwuprzepływowe silniki
                 odrzutowe AL-31 o ciągu 
                 12 500 kG z dopalaniem  
OSIĄGI           pręd.max. 2.35 Ma (2500 km/h), pułap 
                 praktyczny- 18 500 m, zasięg-1500 km 
MASY             własna- 16 300 kg ,max. startowa-28 000 kg 
WYMIARY          rozpiętość 14,7 m ; dł.21,935 m ;wys.5,932
                 ;pow.noś.płatów 63-2 m2 
UZBROJENIE       1 działko GSz-30-1, kal.30 mm z zapasem 
                 150 naboi ,łączny udźwig dziesięciu węzłów zew.
                 8000 kg ; w tym kpr. powietrze -powietrze, 
                 bomby ,wyrzutnie npr